शेणकिडा...

शेणकिडा: कीटक वर्गातील एक प्राणी. कोलिऑप्टेरा गणातील स्कॅरॅबिइडी कुलात त्याचा समावेश होतो. भारतात त्याच्या तीन जाती आढळतात.
शेणकिडा काळया किंवा तपकिरी रंगाचा असतो. त्याच्या शरीराचे शीर्ष (डोके), वक्ष (छाती) व उदर ( पोट) असे तीन प्रमुख भाग पडतात. डोके रुंद व चपटे असते. शृंगिका ( सांधे असलेली लांब स्पर्शेंद्रिये ) आखूड, जबडे नाजूक व ओठांवर बारीक केस असतात. त्यास पायाच्या तीन जोडया असतात. पायाच्या दुस-या व तिस-या जोडीमध्ये अंतर असते. उदर 9-10 खंडांचे बनलेले असते. पंखांची पहिली जोडी जाड टणक असते; पण ती त्यांना उडण्यास उपयोगी पडत नाही. ती उदरावर पसरते व उदराचे रक्षण करते. पंखांची दुसरी जोडी पातळ व नाजूक असून तिचा उपयोग उडण्यासाठी होतो. इतर वेळी ती पहिल्या पंखांच्या जोडीच्या आत घडी घातल्याप्रमाणे दिसते.
रवंथ करणा-या प्राण्यांच्या ताज्या शेणाच्या वासामुळे हे कीटक शेणाकडे येतात. त्यांच्या चपटया डोक्याच्या साहाय्याने ते शेणाचा छोटासा भाग वेगळा करतात. त्यास जबडा व पायाच्या साहाय्याने गोल आकार देतात. हा शेणाचा गोळा ते पाठीमागच्या पायाने पुढे ढकलतात व पुढचे पाय जमिनीवर टेकवितात. कीटक उलटा पुढे पुढे सरकत जातो व अशा रीतीने शेणाचा गोळा सु. अर्धा किमी. अंतरापर्यंत तो ढकलत नेतो. कीटकाच्या आकारापेक्षा तिप्पट मोठा शेणाचा गोळा असू शकतो. नर कीटक बीळ तयार करतो. त्यावेळी मादी शेणाच्या गोळयांचे संरक्षण करते. बीळ तयार झाल्यावर मादी गोळा बिळाकडे ढकलते. शेणाचे गोळे बिळात साठविले जातात. मादी त्यावर अंडी घालते. अंडयातून बाहेर पडलेल्या अळया साठविलेल्या शेणाच्या गोळयाचा अन्न म्हणून उपयोग करतात. कोशावस्थेतून बाहेर पडण्यास साधारणत: वर्षाचा काळ लागतो. जमीन टणक असेल, तर पावसाने भिजून मऊ होईपर्यंत ते बाहेर पडू शकत नाहीत.
हे कीटक हजारो टन शेण गोळयांच्या स्वरूपात बिळात साठवितात व अन्न म्हणून वापरतात. वातावरण स्वच्छ व आरोग्यदायी होण्यास त्यांची अप्रत्यक्ष मदतच होते. पाटील, चंद्रकांत प.

शेडा...

शेडा : (पवना, शारा; हिं. पवना, सेद्वा, शेडा; क. चिक्कसळळी हुळळू ; लॅ. सेहिमा नर्व्होसम व से. सल्केटम, कुल-ग्रॅमिनी). हे गवत पवना या नावाने विशेष परिचित असून त्याचा प्रसार भारतात सर्वत्र आहे. ते सर्व प्रकारच्या जमिनींत वाढते. ते झुपकेदार बहुवर्षायू असून त्याचे जमिनीखालील खोड आखूड, बळकट व सरपटत वाढणारे असते. पाने साधी उभी, रेखीय निळसर असून त्यांची टोके तंतूसारखी असतात. फुलोरे एकाकी व चपटया मंजरी प्रकारचे उभे, फिकट हिरवे किंवा जांभळट असतात. पवना हे गवत उत्तम प्रकारचा चारा असून फुले झडून गेल्यावरही जनावरे ते खातात. ते रुचकर व पौष्टिक आहे. त्यामुळे ते जनावरांना चांगले मानवते. वाळवून व मुरघास बनवूनही त्याचा उपयोग होतो. तसेच झोपडयांची छपरे शाकारण्यासाठीही ते वापरतात. कागदाचा लगदा करण्यासाठी रोशा गवताबरोबर त्याचा वापर होतो.
शेडयांची खास लागवडही करतात. 50-75 सेंमी. पाऊस पडणा-या प्रदेशात ते फक्त पावसाच्या पाण्यावरही येते. नव्या ठिकाणी ते लवकर मूळ धरत नाही, परंतु एकदा मूळ धरल्यास त्याची कापणी केल्यासही चालते.
जमीन नांगरून व्यवस्थित तयार करतात व हेक्टरी 11 - 13 किग्रॅ. बी फोकून पेरतात. सामान्यपणे याला कोणतेही खत देत नाहीत; परंतु नायट्रोजनयुक्त खते दिल्यास चांगली वाढ होते. पहिली कापणी साडेतीन महिन्यांनी करतात. एका वर्षात चार कापण्या केल्यास हेक्टरी 11 हजार ते 16 हजार किग्रॅ. हिरव्या गवताचे उत्पन्न येते.
सेहिमा सल्केटम या जातीचे गवत बारीक, 30-60 सेंमी. उंच असून त्याचा प्रसार मध्य प्रदेश व दक्षिण भारतात आहे. ह्याला कापणीयोग्य होण्यास तीन महिने लागतात. हे ओले, वाळवून तसेच मुरघास बनवूनही चारा म्हणून वापरता येते. दख्खनमध्ये गवताळ राने पेरण्यासाठी त्याचे बी वापरतात. चांगल्या परिस्थितीत ह्याचे हेक्टरी सु. 9,000 किग्रॅ. उत्पन्न येते.
सेहिमा नोटॅटम या जातीचे गवतही उत्तम चारा म्हणून वापरातस आहे. ते प. हिमालयात चंबा ते कुमाऊँमध्ये 1,200-2,100 मी. उंचीपर्यंतच्या प्रदेशात आढळते.
पहा : कुंदा; मारवेल. परांडेकर, शं. आ.

शेटलंड...

शेटलंड : (झेटलंड). ईशान्य अटलांटिक महासागरातील ग्रेट ब्रिटनच्या ताब्यातील द्वीपसमूह. स्कॉटलंडच्या मुख्य भूमीपासून ईशान्येस 210 किमी.वर, तसेच ब्रिटनच्या ऑर्कनी बेटांच्या ईशान्येस 80 किमी.वर ही लहानमोठी अशी शंभरावर बेटे आहेत. त्यांपैकी फक्त 19 बेटांवरच मनुष्यवस्ती आहे. बेटांचे एकूण क्षेत्रफळ 1,438 चौ. किमी. असून लोकसंख्या 22,440 (2000) होती. यांचा अक्षवृत्तीय विस्तार 59° 48¢ 30¢¢ उ. ते 60° 52¢ उत्तर व रेखावृत्तीय विस्तार 1° 52¢ प. ते 2° 6¢ पश्चिम यांदरम्यान आहे. स्कॉटलंडचा हा सर्वांत उत्तरेकडील प्रशासकीय विभाग आहे. मेनलंड (शेटलंड), येल, अर्न्स्ट, फेटलर, ह्वॉल्सी, ब्रेसे, फूला, मकल, रोए, पापा स्टूर, वेस्ट बूरा, ईस्ट बूरा, टोंड्रा, नॉस, फेअर ही या द्वीपसमूहातील प्रमुख बेटे आहेत.
शेटलंड बेटे प्रामुख्याने वेडीवाकडी, ओसाड, नापीक, वृक्षरहित व दलदलयुक्त आहेत. बहुतेक बेटे सस.पासून 150 मी.पेक्षा कमी उंचीवर आहेत. किनारे दंतुर आहेत. किना-यावर समुद्रकडे, गुहा, सागरखुंट (स्टॅक्स) व भूशिरे आढळतात. मोठया बेटांवर गोडया पाण्याची सरोवरे व ओढे आहेत. गल्फ प्रवाहाच्या उष्णतेचा येथील हवामानावर परिणाम झालेला आहे. उच्च अक्षांशात असूनही येथील हवामान सौम्य व दमट आहे. वेगवान वारे मात्र सतत वाहत असतात व वारंवार तीव्र वादळे उद्भवतात. हिवाळयातील सरासरी तापमान 3° से. तर उन्हाळयातील सरासरी तापमान 13° से. असते.
अश्मयुगापासून येथील काही बेटांवर वस्ती असावी, असे तज्ज्ञांचे मत आहे. मेनलंड बेटाच्या दक्षिण टोकावरील जार्लशॉफ येथील उत्खननात ब्राँझ व लोहयुगकालीन वस्तू सापडल्या आहेत. येथील सेंट निनिअन्स बेटावर इ. स. सातव्या-आठव्या शतकात ख्रिश्चन धर्मप्रसारक आले व येथील स्थानिक रहिवाशांचे त्यांनी धर्मांतर घडवून आणले. आठव्या व नवव्या शतकात नॉर्मन (व्हायकिंग) टोळयांनी या बेटांवर आक्रमण केले. पंधराव्या शतकापर्यंत ही बेटे त्यांच्या ताब्यात होती. बेटांवरील अनेक व्यक्ती व स्थळे यांची नावे नॉर्स भाषेतील आहेत. 1469 मध्ये स्कॉटलंडचा राजा तिसरा जेम्स व नॉर्वेची राजकन्या मार्गारेट यांचा विवाह होईपर्यंत ही बेटे नॉर्वेला जोडलेली होती. 1472 मध्ये ती पुन्हा स्कॉटलंडला जोडण्यात आली. विसाव्या शतकातील दोन्ही महायुध्दांच्या या बेटावर ब्रिटिश काळात हवाईदल, नौदल व भूदलाचा तळ होता. 1975 पासून स्कॉटलंड शासनांतर्गत मंडळाकडून येथील कारभार पाहिला जातो.
उत्तर समुद्रातील खनिजतेलाच्या उत्पादनास 1970 च्या दशकात सुरुवात झाली. तेव्हापासून ही बेटे खनिजतेलाचे प्रमुख साठवण व वितरण केंद्र बनली आहेत. मासेमारी हा येथील परंपरागत मुख्य व्यवसाय आहे. येथील शेटलंड तट्टू व धनगरी कुत्री प्रसिध्द आहेत. येथील मेंढपाळीच्या व्यवसायामुळे उत्तम प्रतीचे लोकरी कपडे तयार केले जातात व त्यांची निर्यातही होते. ओट, बार्ली, बटाटे, टर्निप व गवत ही येथील बेताची कृषी-उत्पादने, पीट कोळशाचे उत्पादन व इंधनासाठी उपयोग करण्यात येतो. बेटांवरील सृष्टिसौंदर्यामुळे येथे पर्यटन व्यवसायही चालतो. मेनलंड हे या द्वीपसमूहातील सर्वांत मोठे बेट आहे. त्याचे क्षेत्रफळ 971 चौ. किमी. आहे. उत्तर भागात रोनस हिल ( 450 मी.) हे सर्वोच्च शिखर आहे. लर्विक हे या बेटावरील प्रमुख बंदर व प्रशासकीय केंद्र आहे. स्कॅलोवे ( बेटांची प्राचीन राजधानी) बूरा, व्हेलसे व स्केरिज ही या द्वीपसमूहातील प्रमुख मासेमारी बंदरे आहेत. येल ह्या दुस-या प्रमुख बेटाचे क्षेत्रफळ 211 चौ. किमी. आहे. अर्न्स्ट ह्या सर्वांत उत्तरे-कडील बेटाचे क्षेत्रफळ 121 चौ. किमी. आहे. या बेटाच्या ईशान्य भागात सॅक्सव्हर्ड हे प्रमुख रडार केंद्र आहे. फेअर बेट पक्षिनिरीक्षण-केंद्र म्हणून प्रसिध्द आहे
- चौधरी,वसंत

शेजवलकर, त्र्यंबकशंकर...

शेजवलकर, त्र्यंबकशंकर : (25 मे 1895-28 नोव्हेंबर 1963). मराठयांच्या इतिहासाचे भाष्यकार, संशोधक व इतिहासकार. राजापूर तालुक्यातील (जि. रत्नागिरी ) कशेळी येथे जन्म. मुंबईच्या आर्यन एज्युकेशन सोसायटीच्या शाळेतून मॅट्रिक (1911) व विल्सन महाविद्यालयातून बी.ए. (1917). पुढे मुंबईतच लष्कराच्या लेखा विभागात नोकरी (1918). हे खाते पुण्यास वानवडी येथे हलविण्यात आल्याने शेजवलकर पुण्यास आले; मात्र 20 जून 1921 पर्यंतच ते या नोकरीत राहिले.
पुण्यात असताना ते भारत इतिहास संशोधक मंडळाचे सभासद झाले. साहजिकच त्यांचा दत्तो वामन पोतदार, दत्तोपंत आपटे, गो. स. सरदेसाई प्रभृतींशी परिचय झाला. या वास्तव्यात गो. स. सरदेसाई यांनी त्यांस बडोद्यास आपल्या सहकार्यास येण्याचे आवाहन केले व त्यानुसार ते बडोद्यास गेले (1922). तथापि त्यांना प्रबंधाद्वारे एम्.ए. ही पदवी घ्यावयाची होती, म्हणून ते मुंबईस आले. ‘मुसलमानी संस्कृतीचा हिंदू संस्कृतीवरील प्रभाव’ हा प्रबंध त्यांनी मुंबई विद्यापीठास सादर केला; परंतु परीक्षकांशी मतभेद झाल्यामुळे त्यांना पदवी मिळू शकली नाही. पुढे हा इंग्रजी प्रबंध पुस्तकरूपात प्रकाशित झाला (1998).
बडोद्याच्या अल्प वास्तव्यात शेजवलकरांच्या गुणवत्तेमुळे रियासत कार सरदेसाई प्रभावित झाले होते. त्यामुळे जेव्हा त्यांनी नानासाहेब पेशवे हे पुस्तक लिहिले (1926), तेव्हा शेजवलकरांना त्यास प्रस्तावना लिहिण्याची विनंती केली. त्यांनी भिन्न मतप्रदर्शक आणि विचारप्रवर्तक अशी दीर्घ प्रस्तावना लिहिली. तेव्हापासून एक साक्षेपी इतिहासकार म्हणून शेजवलकरांचा नावलौकिक झाला.
कर्नाटक छापखान्याने ( मुंबई ) काढलेल्या प्रगति ह्या साप्ताहिकाचे संपादन त्यांनी केले (1929-32) आणि त्याद्वारे अनेक विचारप्रवर्तक लेख लिहिले; पण ब्रिटिश शासनाच्या रोषामुळे ते साप्ताहिक बंद पडले. त्यानंतरचा त्यांचा पाच-सहा वर्षांचा काळ हलाखीत गेला. पुढे मराठयांच्या इतिहासाचे प्रपाठक म्हणून त्यांची डेक्कन कॉलेज ( पुणे ) येथे नियुक्ती झाली (1939). तिथून ते 1955 मध्ये निवृत्त झाले. सेवानिवृत्तीनंतरही गुणश्री प्राध्यापक म्हणून ते डेक्कन कॉलेजात काम करीत. शेजवलकरांचे एक मित्र ह. वि. मोटे यांनी प्रगति साप्ताहिकात व इतरत्र प्रसिध्द झालेले काही स्फुटलेख शेजवलकरांचे लेख-प्रथम खंड (1940) व शेजवलकरांचे लेख : पुस्तक 2 रे (1959) प्रकाशित केले. शेजवलकरांनी इंग्रजी व मराठी ह्या दोन्ही भाषांत पुढील मोजकीच पुस्तके लिहिली.दत्तोपंत आपटे: व्यक्तिदर्शन (1945), पानिपत : 1761 (इंग्रजी-1946), नजाम-पेशवे संबंध (1959), पानिपत : 1761 (मराठी-1961)
इत्यादी. यांशिवाय त्यांनी काही ऐतिहासिक मूळ पत्रे संपादून ‘ नागपूर अफेअर्स ’ भाग 1 व 2 (1954 व 1959) या शिर्षकाने प्रसिध्द केली. मुंबईच्या मराठा मंदिर या संस्थेने त्यांच्याकडे शिवचरित्र लिहिण्याचे काम सोपविले होते (1958). अखेरपर्यंत ते या कामात व्यग्र होते; परंतु प्रकृतीच्या अस्वास्थ्यामुळे त्यांचे शिवचरित्र पूर्ण होऊ शकले नाही. त्यांच्या मृत्यूनंतर या संस्थेने त्यांनी लिहून ठेवलेली संकल्पित शिवचरित्राची प्रस्तावना ( काही भाग ), लेख, टिपणे, चरित्राचा आराखडा, ऐतिहासिक व्यक्तींची चरित्रे, कौटुंबिक माहिती इ. साहित्य श्री शिवछत्रपति : संकल्पित शिवचरित्राची प्रस्तावना, आराखडा व साधने या शीर्षकाखाली प्रसिध्द केले (1964). या ग्रंथावरून शेजवलकरांचा प्रदीर्घ व्यासंग, स्वतंत्र प्रज्ञा आणि निर्भिड ऐतिहासिक दृष्टिकोन यांचे प्रत्यंतर येते. हे अपूर्ण शिवचरित्रपुढीलपिढीसएकअत्यंतविश्वसनीयअसासंदर्भग्रंथठरले आहे. या ग्रंथासाठी शेजवलकरांना ‘ साहित्य अकादमी पुरस्कारा’चा (मरणोत्तर) बहुमान मिळाला.
या ग्रंथलेखनाबरोबरच त्यांनी वृत्तपत्रे, साप्ताहिके, मासिके, गौरवग्रंथ आदींमधून पुष्कळ लेखन केले. तसेच भारत इतिहास संशोधक मंडळातही शोधनिबंध वाचले. यांपैकी काही लेख, त्र्यंबक शंकर शेजवलकर : निवडक लेखसंग्रह या नावाने ह. वि. मोटे यांनी प्रसिध्द केले आहेत (1977). त्यांनी केलेली काही ग्रंथपरीक्षणे त्यांच्या मर्मभेदक व स्वतंत्र समीक्षा-दृष्टिची निदर्शक आहेत. त्यांचे पानिपत व शिवचरित्र ... साधने हे दोन ग्रंथ विशेष मान्यता पावले. पानिपत हा ग्रंथ शेजवलकरांनी जदुनाथ सरकारांचे दोषपूर्ण विवेचन व मराठयांवरील अन्यायकारक टीका, याला उत्तर म्हणून लिहिला. विविध प्रकारच्या ऐतिहासिक साधनांची सूक्ष्म चिकित्सा, नकाशांचा सूक्ष्म अभ्यास, प्रत्यक्ष भेटी देऊन भौगोलिक स्थळांचे सूक्ष्म निरीक्षण, आंतरशाखीय दृष्टी यांचा ताळमेळ घालून हा ग्रंथ लिहिला आहे. इतिहाससंशोधनपध्दतीत या ग्रंथाने एक उच्च मानदंड निर्माण केला आहे. त्यांचे लेखन अभ्यासपूर्ण, चिकित्सक, विचारप्रवर्तक, अन्वयार्थी आणि बहुआयामी आहे. क्वचित त्यात विसंगती आढळते.
मराठयांचा सर्वांगीण इतिहास हा त्यांचा अभ्यासविषय होता. पेशवाईच्या कालखंडात शिवाजी महाराजांच्या धोरणापासून जी फारकत घेतली गेली, तिच्यावर बोट ठेवून आणि मराठयांच्या अवनतीसाठी पेशव्यांना जबाबदार धरून त्यांनी कठोर चिकित्सा केली. स्वातंत्र्य, समता व बंधुता या फ्रेंच राज्यक्रांतीच्या तत्त्वत्रयीमुळे शेजवलकर प्रभावित झाले होते. या तत्त्वांच्या निकषावर त्यांनी वेळोवेळी केलेली ऐतिहासिक चिकित्सा अभ्यसनीय आहे. भूतकाळाबाबत अशी चर्चा करतानाच वर्तमानाच्या संदर्भात राजकीय स्वातंत्र्य आणि सामाजिक सुधारणा या दोहांचा मेळ घालण्यावर त्यांनी भर दिला. इतिहासाचार्य राजवाडे यांच्या-प्रमाणे फटकळ व आग्रही तसेच प्रखर बुध्दिमत्तेचे आणि चतुरस्र विद्वान म्हणून शेजवलकर ओळखले जातात. ते निव्वळ संकलक-संशोधक नव्हते, तर इतिहासाचे प्रतिभावंत भाष्यकार आणि समाजचिंतक होते. आधुनिक मराठी इतिहासलेखनपरंपरेत तात्त्वि, बहुशाखीय आणि स्वयंभू मर्मदृष्टी लाभलेल्या न्यायमूर्ती म. गो. रानडे आणि वि. का. राजवाडे यांच्यासारख्या मोजक्या इतिहासकारांमध्ये शेजवलकर यांची गणना करावी लागेल. शेजवलकर हे अविवाहित होते. पुणे येथे त्यांचे निधन झाले.
संदर्भ : 1. Joshi, Arun, ‘ Introduction ’, in Shejwalkar T. S., The Influence of Muhammadan Culture on the Hindu Civilization, Mumbai, 1998.
2. कंटक, माधव रा. ‘ दुस-या आवृत्तीविषयी’, समाविष्ट शेजवलकर त्र्यं. शं., पानिपत : 1761, पुणे, 1994. 3. देशपांडे, सु. र. मराठेशाहीचे आधुनिक भाष्यकार, पुणे, 2006. 4. पौडवाल, सुषमा, त्र्यंबक शंकर शेजवलकर सूची, मुंबई, 1995. 5. मोटे, ह. वि. संग्रा. त्र्यंबक शंकर शेजवलकर : निवडक लेखसंग्रह, खंड 1, 2, मुंबई, 1977. 6. वैद्य, सरोजिनी, संपा. त्र्यंबक शंकर शेजवलकर : व्यक्तित्व आणि कर्तृत्व (1895-1963), मुंबई, 1995. देशपांडे, सु. र.

शेगाव..

शेगाव : महाराष्ट्रातील एक प्रसिध्द तीर्थक्षेत्र आणि बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुक्याचे ठिकाण. लोकसंख्या 31,580 (1981). ते मुंबई-नागपूर-हावडा या मध्य रेल्वेच्या मार्गावरील प्रमुख रेल्वेस्थानक आहे. मुंबईपासून 547 किमी. व नागपूरपासून 291 किमी. अंतरावर आहे. शेगावहून खामगाव व आकोटकडे मुख्य रस्ते जातात. कापूस व्यापार केंद्राचे हे महत्त्वाचे ठिकाण असल्यामुळे येथे सरकी काढण्याचे व कापसाच्या गाठी बांधण्याचे कारखाने आहेत. शेगाव येथे नगर- पालिका (1881) तसेच अनेक शैक्षणिक संस्था असून त्यांमधून प्राथमिक, माध्यमिक, उच्च माध्यमिक व महाविद्यालयीन शिक्षण दिले जाते. जी. बी. मोरारका कला व वाणिज्य महाविद्यालय त्यांपैकीच एक शैक्षणिक संस्था आहे. शहरवासियांना नगरपालिकीय रुग्णालयामार्फत व इतर दवाखान्यांमार्फत-उदा., साईबाबा मोरे स्त्रियांचा दवाखाना-आरोग्य सुविधा मिळतात. येथे एक गुरांचाही दवाखाना आहे.
पूर्वीपासूनच या ठिकाणी पाणी टंचाई असल्यामुळे 1877 मध्ये 101 हेक्टर क्षेत्रात एक तळे बांधलेले आहे; परंतु उन्हाळयामध्ये ते कोरडे पडत असल्यामुळे त्याला पूरक म्हणून 1899 च्या दुष्काळामध्ये एक नवे तळे बांधण्यात आले. सध्या शहरामध्ये नळाद्वारे पाणीपुरवठा केला जातो.
शहरामध्ये कच्चे, पक्के व डांबरी रस्ते असून दोन चित्रपटगृहे व एक सार्वजनिक वाचनालय आहे. ज्ञानगंगा हे अर्धसाप्ताहिक व समाजक्रांती हे पाक्षिक येथून प्रसिध्द होतात.
येथील श्री गजानन महाराजांचे समाधि-मंदिर हे प्रमुख भाविक केंद्र आहे. शेगाव हे विदर्भातील एक प्रमुख तीर्थक्षेत्र म्हणूनही प्रसिध्दी पावले आहे. विदर्भातीलच नव्हे, तर मराठवाडा व पश्चिम महाराष्ट्र या भागांतून दूरदूरहून यात्रेकरू दर्शनासाठी येतात. शेगाव हे विदर्भातील पंढरपूर म्हणून ओळखले जाते. प्रत्येक गुरूवारी पालखी प्रदक्षिणा असून भाविक मोठ्या श्रद्धेने दर्शनासाठी येतात. श्री. गजानन महाराजांची आध्यात्मिक शक्ती व चमत्कार अनेकांनी अनुभविले आहेत, असे सांगतात. त्यांच्यावरील श्रद्धेने व त्यांच्या दर्शनाने इच्छा पूर्ण होतात, असा अनेकांचा समज आहे. येथील मंदिर विश्वस्त समितीला अनेक भाविक, भक्तगण देणग्या देतात. यात्रेकरूंसाठी येथे निवासाची सोय असून दररोज धार्मिक प्रवचने दिली जातात आणि प्रसाद म्हणून श्री गजानन महाराजांची आवडती भाजी-भाकरी भाविकांना मिळते. प्रतिवर्षी श्री गजानन महाराजांची पुण्यतिथी व प्रकटदिन असे दोन्ही माघ वद्य सप्तमी व रामनवमीला साजरे केले जातात. त्यावेळी मोठी यात्रा भरते. कुंभारगावकर, य.रा.

शेख मुहम्मद अब्दुल्ला...

शेख मुहम्मद अब्दुल्ला:( 5 डिसेंबर 1905 -8 सप्टेंबर 1982). जम्मू-काश्मीरचे एक राजकीय नेते. जन्म श्रीनगरच्या सौरा या उपनगरात. सुरुवातीचे शिक्षण श्रीनगरमध्ये घेऊन त्यांनी अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठाची एम्.एस्सी. पदवी मिळविली (1930) आणि शिक्षकी पेशा स्वीकारला. काश्मीर संस्थानात सरकारी नोक-यांत मुस्लिम युवकांना योग्य ते प्रतिनिधित्व मिळण्यासाठी त्यांनी युवक मुस्लिम संघटनेची स्थापना केली (1930); पण त्यामुळे त्यांना शिक्षकाची नोकरी गमवावी लागली. अब्दुल कादरवरील खटल्याच्या वेळी पोलिसांनी जमावावर केलेल्या गोळीबाराच्या (1931) निषेधार्थ नेमलेल्या समितीचे ते सदस्य होते. पुढे मुस्लिम कॉन्फरन्सच्या अध्यक्षपदी त्यांची निवड झाली (1932). या पक्षाचे नॅशनल कॉन्फरन्स असे नामकरण करण्यात आले (1939). त्यांनी सरंजामशाही, साम्राज्यशाही आणि जमातवाद यांविरुध्द भूमिका घेतली. 1940 नंतर नव्या काश्मीरची चळवळ सुरू केली. पूर्वेकडील नव्या जागृतीचे ती प्रतीक होती. जबाबदार शासन, लोकशाही राजवट, स्वतंत्र न्यायव्यवस्था आणि मूलभूत अधिकार यांची त्यांनी मागणी केली. समता, स्वातंत्र्य व न्याय यांवर आधारलेल्या समाजवादी समाजरचनेचा त्यांनी पुरस्कार केला. पुढे काश्मीरच्या महाराजांविरुध्द त्यांनी ‘ काश्मीर छोडो’ आंदोलन छेडले (1946). तेव्हा त्यांना नऊ वर्षांची सजा झाली. त्याच सुमारास अखिल भारतीय संस्थानी प्रजा परिषदेच्या अध्यक्षपदी त्यांची निवड झाली. तत्कालीन राजकीय परिस्थितीमुळे त्यांची तुरुंगातून मुक्तता करण्यात आली (29 सप्टेंबर 1947). पाकिस्तानने काश्मीरात घुसखोर पाठवून कब्जा घेण्याचा प्रयत्न केला; तेव्हा अब्दुल्लांनी त्याविरुध्द जनआंदोलन उभे केले व भारतीय संघराज्यात काश्मीरच्या सामिलीकरणासाठी जनमत तयार केले (1947). नंतर काश्मीर राज्याच्या आणीबाणी प्रशासनाचे ते प्रमुख बनले (31 ऑक्टोबर 1947). पुढे त्यांना सदर-इ-रियासत करण्यात आले (5 मार्च 1948). ते भारतीय घटना समितीचे सदस्यही होते.

मराठी विश्वकोश खंड अठरावा: शेख, नूर-उद्-दीन नूरानी

शेख, नूर-उद्-दीन नूरानी : (1376 किंवा 1377- 1438). काश्मीरी संतकवी. जन्म कियामू ह्या गावी. त्यांचे आईवडील श्रध्दाळू , धार्मिक होते. शेख ह्यांची ईश्वरभक्ती आणि साधुत्व बालपणापासूनच त्यांच्या वर्तनातून दिसून येऊ लागले. त्यांनी विवाह केला; पण काही काळ संसारात घालवल्यावर सांसारिक जीवनाचा त्याग केला. त्यानंतर बारा वर्षे एका गुहेत बसून ईश्वरचिंतनात आणि प्रार्थनेत त्यांनी व्यतीत केली. पुढे सय्यद मुहंमद हमदानी ह्यांनी त्यांना कुब्राव्ही पंथाची दीक्षा देऊन जगातील वास्तवासमोर खुलेपणाने उभे राहण्याची शिकवण दिली. परिणामत: शेख हे एकांतातून बाहेर पडले. पुढे ‘रेशी’ ह्या धार्मिक संप्रदायाची त्यांनी स्थापना केली. ह्या संप्रदायाने काश्मीरी समाजावर प्रभावी संस्कार केले व करूणा आणि मानवता ह्या मूल्यांनी भारलेल्या सामाजिक वर्तनाची जडणघडण केली. काश्मीरात मानवतावादी मूल्ये नष्ट झाली नाहीत, ह्याचे श्रेय ह्या संप्रदायाला जाते.
‘श्रुख ’ ह्या नावाने ओळखल्या जाणा-या काव्यप्रकारातील शेख ह्यांच्या छोटयाछोटया रचना हे काश्मीरी साहित्याला त्यांनी दिलेले मोठे योगदान होय. ह्या रचनांचा आशय उपदेशपर असून त्यांतून स्वयं- शिस्तीची, धर्मपरायणतेची आणि सर्वांवर प्रेम करण्याची शिकवण मोठया तळमळीने दिलेली आहे. त्यांच्या कवितेतील सुभाषिते, म्हणी आणि एकंदर शब्दकला ह्यांनी काश्मीरी भाषेला संपन्न केले आहे. त्यांच्या कवितेच्या काही उत्तरकालीन संकलकांनी त्यांच्या काही शिष्यांच्या रचनाही त्यांच्याच नावावर घातल्या आहेत.
शेख यांचे जीवन आणि कार्य ह्यांचे दर्शन घडविणारे अनेक नूरनामे आणि रेशीनामे संकलित करण्यात आले आहेत. पहिला रेशीनामा बाबा नसिबुद्दीन यांनी शेख ह्यांच्या मृत्यूनंतर काश्मीरच्या तत्कालीन सुलतानाच्या आदेशानुसार संकलित केला. काश्मीरच्या सांस्कृतिक अकादमीसाठी एम्. ए. कामील ह्यांनी एक रेशीनामा संकलित केला आहे. शेख ह्यांनी ‘ श्रुख ’ खेरीज अन्य काही नवे काव्यप्रकारही हाताळले. काश्मीरी साहित्य आणि संस्कृती ह्यांचे क्षेत्र त्यांनी विस्तारले. काश्मीरी लोकांच्या ऐहिक-आध्यात्मिक विचारशैलीचे ते प्रतीक बनले. त्यांच्या दफनविधीच्या प्रसंगी काश्मीरचा तत्कालीन सुलतान स्वत: उपस्थित होता. त्सरार शरीफ येथील त्यांची कबर हे आज सर्व काश्मीरी लोकांचे एक यात्रास्थान झालेले आहे. हाजिनी, मोही-उद्दीन (इं.);कुलकर्णी, अ.र.(म.)